“Wel eens boete gepakt?” Het nieuwe ‘pakken’ is de stoere suggestie van een bewuste keuze voor iets negatiefs waar je meestal toch niet onderuit kunt – maar de ellende is er niet minder om. Toch: steeds grotere pakkans in het Nederlands!
Op sociale media waart een bericht rond van het account Verkeersboete.nl: “Wie heeft wel eens boete gepakt bij het Museumplein in Amsterdam? Wat vind jij ervan dat heel Nederland wordt volgehangen met camera’s?”, gevolgd door een peinzend emoticon. Sommigen ergeren zich aan dat ‘pakken’, anderen aan het ontbreken van het onbepaald lidwoord – naast het twijfelachtige verdienmodel: namens overtreders bezwaar maken tegen opgelegde boetes.
Aad de Mos
‘Boete pakken’ en ‘boete gepakt’ leveren respectievelijk enkele honderden en een paar duizend treffers op via Google. Delpher (archief tot 2005) levert slechts drie hits op in kranten, verder niks. Vermoedelijk komt het in recentere kranten vaker voor. Leuk detail: in twee van die artikelen komt de term niet alleen voor, maar gáát het ook over dat ‘pakken’. De Volkskrant van 6 juli 1993: “Om exact half een verliet Aad de Mos halsoverkop de geïmproviseerde persconferentie. ‘Ik ga daar geen boete pakken’, luidde zijn verklaring in het sappige taaltje dat de nieuwe PSV-coach uit zijn Belgische periode heeft overgehouden.”
Hee? Is het Vlaams? Best mogelijk: misschien is ‘pakken’ in het Vlaams makkelijker te combineren dan in het Noord-Nederlands: van ‘een schrik pakken’ (schrikken) tot ‘een valling pakken’ (een verkoudheid oplopen).
Het tweede stuk, in de Leeuwarder Courant en Het Limburgsch Dagblad van 12 augustus 1993, gaat ook over De Mos: “De ene slaper (Romario) is bij PSV vertrokken, de volgende is gearriveerd. Aad de Mos slaapt net zo veel als de Braziliaan: ‘Ik heb veel slaap nodig, tien uur per dag. Die neem ik ook, als het kan. Soms gaan om negen uur, half tien bij ons de lampjes uit, normaal is het tien uur, half elf. Dat is je rust pakken.’ De Mos heeft het voortdurend over pakken. ‘Een boete pakken’, ‘een prijs pakken’, ‘risico’s pakken’.”
Helaas licht de journalist deze bevindingen niet toe. Het zou interessant zijn om te lezen in welke context De Mos dat ‘risico’s pakken’ bezigde. In elk geval viel het kennelijk op dat hij kwistig strooide met ‘pakken’ – en, blijkens de voorbeelden met ‘boete’ en ‘risico’, ook in uitgesproken negatieve combinaties. Opvallend detail: De Mos zei niet dat hij zijn slaap ‘pakte’, maar ‘nam’.
De derde vindplaats is van recenter datum, 2019, uit een column van Özcan Akyol in de Provinciale Zeeuwse Courant: “Wie dus langer dan twaalf uur in Amsterdam moet zijn, kan beter een boete pakken – dat is voordeliger.” Het ‘pakken’ uit ons voorbeeld (zij het met lidwoord)!
Het viel natuurlijk al veel eerder op te tekenen: X, waar de taal zich wat sneller vernieuwt dan in de krant, bevat honderden, zo niet duizenden voorbeelden van beide vormen, die veelal te maken hebben met zwartrijden in het ov, en gesteld zijn in minder orthodox Nederlands. “Haha jullie gaan een leuke boete pakken , want jullie chillen zomaar in die Fyra haha”. “Zitten nu in de trein naar CS waar je xtra voor moet betalen. Hebben we dus niet.>> haha fokop en nou boete pakken ?”. “Nu al controle, zo vroeg een boete pakken is moe man”. Dit archief gaat terug tot 2008, en uit dat jaar stammen de eerste voorbeelden van ‘boete pakken’ en ‘boete gepakt’: “je moet niet weten hoe vaak ik op het punt heb gestaan om die koffers door dat poortje te duwen.. dan maar de boete pakken!” en “Boete gepakt op de Admiraal de Ruyterweg. Oom Agent was niet blij. Ik had haast. veel haast. 35 euries ;-(”
Verlies en pijn
We ‘pakten’ natuurlijk al eerder positieve, leuke of lekkere dingen, zoals biertjes, en tegenwoordig dus ook zoiets als ‘onze rust’ (waarvoor je, paradoxaal genoeg, kennelijk ook actie moet ondernemen). De vraag is nu: zijn er meer voorbeelden van iets negatiefs dat we ‘pakken’, zoals die ‘risico’s’ van De Mos?
‘Een nederlaag pakken’ levert slechts een handjevol hits op. Wél geeft X vele, vermoedelijk enkele duizenden, treffers voor varianten van ‘verlies pakken’: in de sport, maar met name natuurlijk in de wereld der beleggingen. Daar wás het altijd ‘je verlies nemen’, en kennelijk wordt dat inmiddels steeds vaker vervangen door ‘je verlies pakken’. “Je hebt diep in de bear market verkocht en waarschijnlijk je verlies gepakt, je snapt het verschil niet eens tussen Bitcoin en crypto.” “Heb gisteravond verlies gepakt op futures DAX-long.” “Nec is gewoon beter. Verlies pakken en op naar de volgende.”
Populair blijkt ook te zijn: ‘[de] pijn pakken’: “Red Bull heeft de pijn gepakt en wil nu toeslaan”. “Beter nu doorpakken en de pijn pakken, dan een deal maken en op termijn weer terroristische ellende.” “Met Nexit de korte termijn pijn pakken om op lange termijn te bloeien!”
En ten slotte ook, bekend van radio en tv, uit het voetballexicon: ‘een kaart pakken’ (geel dan wel rood). Deze variant heeft, wellicht doordat die al zo lang meegaat, een iets ander karakter dan de overige varianten. Uitgezonderd de situatie waarin een speler expres een kaart oploopt met het doel voorafgaand aan een cruciale wedstrijd geschorst te worden maar die wedstrijd zelf te kunnen spelen, is dit pakken altijd negatief en ontbreekt de connotatie van een bewuste keuze: “Een gele kaart pakken voor discussiëren en daarna een gele kaart waardige overtreding maken is extreem dom”.
Vergrote pakkans
Wat, om met Harry Mens te spreken, maken wij hier nu van?
Ten eerste heeft dat ‘pakken’ een nogal generieke betekenis. In plaats van het positieve ‘pakken’ kunnen we dan ook verwante, tot op zekere hoogte inwisselbare werkwoorden gebruiken: een biertje, onze rust, maar ook de trein kunnen we ‘nemen’ en misschien ook wel ‘gebruiken’, ‘benutten’ of ‘vatten’.
Maar, tweede punt: ‘pakken’ is nét iets actiever, initiatiefrijker, ‘pro-actiever’ zo je wilt, dan bijvoorbeeld ‘nemen’: de trein ‘pakken’ geeft een sterkere associatie met initiatief nemen en actief ‘toe-eigenen’. En opmerkelijker nog is dat ook de negatieve variant een bewuste keuze lijkt te impliceren, door die focus op eigen initiatief – en dat is paradoxaal: waarom zou je die boete, dat verlies, die pijn willen ‘pakken’? Omdat afweging van de voor- en nadelen leidt tot een overtreding met het ingecalculeerde risico van een boete, omdat de voordelen van de overtreding opwegen tegen de hoogte van de boete: een ‘bewussie’.
Daarnaast is er mogelijk een andere invloed dan het Vlaams: in het criminele vocabulaire wil men nog wel eens ‘een kogel pakken’. Soms ‘sec’, soms als bewuste opoffering (‘een kogel pakken voor iemand’), en soms zelfs bij een ‘vergismoord’. Een nationalist zegt: “Ik zou een kogel pakken voor me land.” Dit is vermoedelijk een amerikanisme, overgenomen van de betere kneukfilm (to take a bullet) en beland in het dagelijkse informele taalgebruik (of straattaal). Deze ontleningsroute kan ook gelden voor ‘je verlies pakken’ (to take one’s loss) en ‘de pijn pakken’ (to take the pain).
Opmerkelijk is ten slotte dat het bij ‘pakken’ in een negatieve context lastiger lijkt om ‘nemen’ te gebruiken. Je kunt een boete, de pijn, een kaart of een koutje pakken’ maar niet ‘nemen’ (en je kunt een ‘griepje te pakken hebben’, maar je zegt geloof ik (nog) niet “Ff een griepje gepakt”). Alleen bij de variant met ‘verlies’ is er juist een analogie met ‘je verlies nemen’: in die min of meer vaste uitdrukking wordt nu gewoon ‘pakken’ ingevuld voor ‘nemen’. “Ik heb vandaag een pittig verlies moeten pakken van ruim 34000.- guldens wel te verstaan” (bericht uit 2000). Misschien was dit wel de basis voor de acceptatie van de andere vormen, die tenslotte allemaal varianten zijn van ‘je verlies nemen’ in kwesties waar je weinig meer aan kunt veranderen.
Het Grote Graaien
Dit alles leidt tot de volgende hypothese.
Ruim dertig jaar geleden introduceerde een niet onomstreden PSV-trainer eigenhandig het ‘pakken’ in het Noord-Nederlandse taalgebied, wellicht beïnvloed door zijn voormalige Vlaamse werkomgeving. Vervolgens nam de ‘pakkans’ de afgelopen decennia exponentieel toe onder invloed van Amerikaanse B-films. Daarbij speelde ook de groeiende invloed van macho straatcultuur een stimulerende rol. Inmiddels kan er steeds meer ‘gepakt’ worden, ook als dat niet per se een positieve connotatie heeft – sterker nog: het is stoer om negatieve zaken, ook dingen waar je niet onderuit komt, te ‘pakken’: je maakt die keuze, ‘pakt’ de regie, kijkt het beest in de bek, slikt het, brengt dat offer, incasseert, doorstaat die pijn… je pákt die boete – als een man.
Het nieuwe ‘pakken’ is de steeds populairdere, stoere suggestie van een bewuste keuze voor pijn en verlies die je overkomen. Waarschijnlijk is dit slechts het begin en moet het Grote Graaien nog beginnen. Grijp die pijn! Vat dat verlies! Own die boete! Misschien kan dat uiteindelijk het leed verzachten.